करोनोत्तर तक्रारींकडे लक्ष आहे ?

करोनोत्तर तक्रारींकडे लक्ष आहे ?
आता आपण करोनाच्या (Corona) विळख्यातून बाहेर पडलो असून यापुढे कसलाही त्रास होणार नाही, असे करोनाग्रस्त (Coronary) राहिलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला (person) वाटत असते. त्यामुळे ही मंडळी निर्धास्त जीवन जगू लागतात. मात्र काही काळानंतर अनेकांना आरोग्याच्या काही तक्रारी,(health complaints) समस्या जाणवू लागतात. त्यावेळी या व्याधीने काही पाऊलखुणा शरीरात सोडल्या असल्याचे लक्षात येते.

करोनावरील उपचारानंतर आरटीपीसीआर चाचणी निगेटिव्ह आली की प्रत्येकाचा जीव भांड्यात पडतो. आता आपण करोनातून बाहेर पडलो असून यापुढे कसलाही त्रास होणार नाही, असे करोनाग्रस्त राहिलेल्या प्रत्येक व्यक्तीला वाटत असते. त्यामुळे रुग्ण करोनोत्तर काळात नेहमीप्रमाणे निर्धास्त राहून नियमित जीवन जगू लागतो. मात्र काही काळानंतर अनेकांना आरोग्याच्या काही तक्रारी, समस्या जाणवू लागतात. त्यावेळी आपल्याला कळून चुकते की करोनातून आपण बाहेर पडलो असलो तरी या व्याधीने आपल्या काही पाऊलखुणा आपल्या शरीरात सोडल्या आहेत. वैद्यकीय भाषेत या पाऊलखुणांचे वर्णन ‘लाँग कोविड’ असे केले जाते.

लाँग कोविडची लक्षणे सरसकट प्रत्येकात जाणवतात असे म्हणता येत नाही. वाढत्या वयाच्या रुग्णांमध्ये आणि प्रामुख्याने महिलांमध्ये याची लक्षणे आढळतात. करोना होऊन गेलेल्या सुमारे 20 ते 25 टक्के रुग्णांमध्ये ही लक्षणे आढळतात. युरोपमध्ये हे प्रमाण जास्त असून 35 टक्के रुग्णांमध्ये लाँग कोविडची लक्षणे आढळतात.

आता ही लक्षणे नेमकी कशामुळे आढळतात, हे अजून स्पष्ट व्हायचे आहे. त्यावर देशात आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर संशोधन सुरू आहे. करोनापाठोपाठ आलेल्या या आरोग्य संकटाचे नेमके स्वरूप काय आणि त्याच्यापासून आपला बचाव करायचा असेल तर काय करावे लागेल, हे जाणून घेणे आवश्यक ठरते.

करोनानंतर तीन ते सहा महिन्यांत लाँग कोविडची लक्षणे आढळू शकतात. आयसीयूमध्ये उपचार घेतलेल्या सुमारे 50 टक्के रुग्णांना लाँग कोविडचा धोका असू शकतो. लाँग कोविडच्या लक्षणांमध्ये प्रामुख्याने श्वास घेताना त्रास, ब्रेन फॉग, हृदयविकार, चक्कर येणे, हृदयाचे ठोके वाढणे, अचानक थकवा जाणवणे, दम लागणे, झोपेची समस्या आदींचा समावेश करता येईल. लाँग कोविडची लक्षणे सर्वांमध्ये आढळतात, असेही नाही.

रक्तदाब, हृदयविकार, डायबेटीस असे जोखमीचे आजार असणार्‍या रुग्णांमध्ये ही लक्षणे आढळण्याची शक्यता अधिक असते. करोना टाळण्यासाठी आणि करोना उपचारकाळात काय काळजी घेतली पाहिजे, हे बहुतेक लोकांना माहिती आहे. मात्र करोना होऊन गेल्यानंतर उद्भवणार्‍या आरोग्याच्या संकटाला तोंड देताना घ्यावयाची काळजी आणि उपचारांचे स्वरूप याविषयी योग्य आरोग्यविषयक जाणीव निर्माण होण्याची गरज आहे. मुळात करोना होऊन गेल्यावर शरीरात होणार्‍या बदलाकडे किंवा समस्यांकडे फार गांभीर्याने पाहिले जात असल्याचे दिसत नाही.

बरेच नातेवाईक या तक्रारी म्हणजे मानसिक खेळ असल्याचे समजून त्याकडे दुर्लक्ष करतात. दहा दिवस आयसोलेशनमध्ये राहावे लागल्याने असे वाटत आहे, असे सांगून रुग्णाची समजूत काढली जाते. मात्र या तक्रारीकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज आहे. तसेच सांगोपांगी सल्ले किंवा माहितीवर विसंबून स्वत: उपचार घेणे म्हणजे आपले प्राण धोक्यात घालण्यासारखे आहे. काही तक्रार जाणवत असल्यास योग्य वैद्यकीय सल्ला घेणे कधीही चांगले. करोनानंतरचे शरीरातील बदल मानसिक नसून तो विकारच आहे आणि त्याकडे वैद्यकीय दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज असते.

वर उल्लेख केलेल्या लक्षणांमध्ये एक उल्लेख आहे तो ब्रेन फॉगचा. आपल्याला हिवाळ्यात पाहायला मिळणारा फॉग म्हणजे दाट धुके हे माहीत असते. ब्रेन फॉग म्हणजे वैद्यकीय भाषेत नेहमीच्या गोष्टी एकाएकी विस्मरणात जाणे. हे रुग्ण अचानक नेहमीच्या गोष्टी विसरू लागतात. गाडीची चावी, पाकीट, मोबाईल अशा अनेक नेहमी हाताळल्या जाणार्‍या वस्तू आपण कुठे ठेवल्या याचे विस्मरण होते. मेंदूमध्ये ब्लॅक आऊट होऊन नेहमीच्या गोष्टी आपण विसरत असल्याचे जाणवायला लागते.

मानसिक एकाग्रतेची जास्त गरज अपेक्षित असणार्‍या संगणक किंवा आयटी क्षेत्रात ब्रेन फॉगचा फटका जास्त तीव्रतेने जाणवत असल्याचे आढळते. पूर्वीसारखी एकाग्रता नसल्याने कामावर परिणाम होत असल्याचे आज अनेकांना जाणवत आहे. ब्रेन फॉगमुळे वेळेत निर्णय घेण्याच्या क्षमतेवरही परिणाम होतो. या समस्येवर दोन प्रकारे उपचार करता येतात. त्यातील एक आपल्या जीवनशैलीशी आणि आपल्या खाण्याच्या शैलीशी निगडीत आहे. दुसरा पर्याय हा औषधोपचाराचा आहे. इथे वैद्यकीय तज्ज्ञ महत्त्वाची भूमिका पार पाडतात.

करोना उपचारानंतर बर्‍याच जणांना आपला तोल जात असल्याचे जाणवते. अनेकांना थोडेसे चालले किंवा जिना चढताना-उतरताना दम लागत असल्याचे जाणवायला लागते. अवसान गळल्यासारखे वाटते. बर्‍याच जणांना हृदयाचे ठोके वाढत असल्याचे जाणवते. साधारणपणे आपल्या हृदयाचे मिनिटाला 72 ठोके पडतात.

मात्र अशा रुग्णांच्या हृदयाचे ठोके 100 ते 110 पर्यंत वाढल्याचे दिसते. काही घटनांमध्ये तर हृदयाचे ठोके 120 पर्यंत वाढलेले दिसतात. अर्थात, औषधोपचाराद्वारे हे ठोके नियंत्रित करता येतात. त्याचबरोबर करोना होऊन गेलेल्या रुग्णांमध्ये हृदयविकाराचे प्रमाण वाढल्याचे आढळून येत आहे. डायबेटीसग्रस्त रुग्णांना याचा अधिक धोका असल्याने अधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे. करोनाकाळातल्या उपचारानंतर अनेक घटनांमध्ये महिना-दीड महिन्यानंतर रक्त घट्ट होऊन गुठळ्या झाल्याचे आढळले आहे.

त्यामुळे ब्लॉकेजचे प्रमाण वाढू शकते. युरोपमध्ये अशा प्रकारच्या घटनांचे प्रमाण अधिक आहे. या रुग्णांना उपचारावेळी रक्त पातळ करणार्‍या औषधांचा वापर करावा लागतो. हा त्रास त्या-त्या रुग्णानुसार कमी-अधिक प्रमाणात दीर्घकाळ जाणवू शकतो. अशा रुग्णांनी पल्मॉनॉलॉजिस्टचा सल्ला घेणे कधीही चांगले. करोनोत्तर काळात डायबेटीस, कोलेस्ट्रॉल नियंत्रणामध्ये ठेवण्यासाठी विशेष काळजी घेण्याची आवश्यकता आहे. करोना झाल्याने आयसीयूमध्ये उपचार घ्यावे लागलेल्यांना पल्मनरी फायब्रोसिसची समस्या जाणवू शकते. आयसीयूमध्ये उपचारावेळी स्टेरॉईर्डचा वापर अधिक झाल्यास शरीरावर त्याचेही दुष्परिणाम जाणवू लागतात.

स्टेरॉईर्डच्या अतिवापरामुळे करोनानंतर डायबेटीस, म्युकर मायकोसिस, गॅस्ट्रॉयसिस, वेट गेन, व्होमिटिंग, नॉशिया आदी समस्यांना सामोरे जावे लागत आहे. श्वासात अडथळे येत असतील तर वैद्यकीय सल्ल्यानुसार काही श्वसनतंत्राचा अवलंब, योगासनाचे काही प्रकार उपयुक्त ठरतात. श्वसनतंत्रासाठी प्राणायमातल्या काही प्रकारांची मदत होऊ शकते. श्वासोच्छवासाच्या उपचारांमध्ये फुफ्फुसाची क्षमता वाढवण्यावर भर दिला जातो. त्याचबरोबर गरज पडल्यास औषधांद्वारे उपचारही करावे लागतात. अर्थात, ते श्वसन अडथळ्यातली तीव्रता आणि रुग्णाच्या उपचारांवरील प्रतिसादावर अवलंबून असते.

करोना हा फुफ्फुसाशी संबंधित विकार असल्याने अनेक तक्रारी छातीशी निगडीत आहेत. करोना केवळ फुफ्फुसाशी संबंधित नसून त्याचा परिणाम शरीराच्या अन्य अवयवांवरही होत असल्याचे आढळत आहे. करोनानंतर आपल्या शरीरात होणार्‍या बदलांकडे मनाचा खेळ म्हणून नव्हे तर आरोग्याची तक्रार म्हणून पाहण्याची गरज आहे.

शरीरातल्या बदलांवर काळजीपूर्वक लक्ष ठेवण्याची गरज आहे. शरीरातले छोटे-मोठे बदलही महत्त्वाचे असतात. करोना झाल्यानंतरच्या काळातल्या बदलांकडे दुर्लक्ष करणे महागात पडू शकते. यामुळे वेळीच वैद्यकीय किंवा छातीविकार तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे महत्त्वाचे.

करोनाने दिलेले अनुभव आणि ज्ञान हे काही काळापुरते नाही. आपल्याला कोविडसमवेत पुढील वीस-पंचवीस वर्षे काही तडजोडी कराव्या लागणार आहेत. लाँग कोविडला पराभूत करण्यासाठी शरीरातल्या बदलांवर लक्षपूर्वक नजर ठेवणे, वेळीच वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे, आवश्यक औषधोपचार सुरू करणे या त्रिसूत्रीचा अवलंब करावा लागेल, हे नक्की.

लसीकरणावर भर आणि गंभीर स्वरुपाचा संसर्ग होऊ न देणे याची काळजी घेतली तर लाँग कोविडची भीती राहणार नाही, हेही दखलपात्र.

Related Stories

No stories found.