जिजाऊ माँसाहेब लढणार्‍या होत्या रडणार्‍या नव्हे!

जिजाऊ माँसाहेब लढणार्‍या होत्या रडणार्‍या नव्हे!

राजमाता जिजाऊ या बुद्धिप्रामाण्यवादी अर्थात प्रयत्नवादी होत्या. यश मिळविण्यासाठी हातात तलवार घ्यावी लागेल, रणांगण गाजवावे लागेल, चातुर्य पणाला लावावे लागेल, हे त्यांनी ओळखले होते. जपमाळ ओढून आणि नामजप करून स्वराज्य स्थापन करता येणार नाही, हे वास्तव ओळखणार्‍या जिजाऊ प्रागतिक विचारांच्या होत्या. त्या जितक्या संवेदनशील मनाच्या होत्या तितक्याच त्या स्वाभिमानी आणि लढवय्या होत्या. स्त्रीदेखील पुरुषांप्रमाणेच हिम्मतवान, बुद्धिवान, कर्तृत्वान, पराक्रमी, शूर, दूरदृष्टीची असते हे जिजाऊंनी दाखवून दिले.

राजमाता जिजाऊ माँसाहेबांच्या जीवनात अनेक संकटे आली. निजामाच्या दरबारात वडील लखुजीराजे आणि बंधूंच्या हत्या झाल्या. खंडागळ्यांचा हत्ती पिसाळला त्याप्रसंगी आप्तस्वकियांत जीवघेणा संघर्ष झाल. दीर शरीफजीराजे, जेष्ठ पुत्र संभाजीराजे रणमैदानात धारातीर्थी पडले. पुत्र शिवाजीराजे यांना जीवे मारण्यासाठी अफझलखान आला. पन्हाळा वेढा, आग्रा कैद, पुरंदर तह, राज्याभिषेक राजकारण असे अनेक प्रसंग जिजाऊमाँसाहेबांनी अनुभवले; पण अशा कठीण प्रसंगी त्या कधीही डगमगून गेल्या नाहीत, हतबल झाल्या नाहीत, त्यांनी धीर सोडला नाही. संकटाने त्या गर्भगळीत झाल्या नाही. याउलट संकटाला संधी समजून त्यावरती त्यांनी यशस्वी मात केली. जिजाऊ संकटसमयी लढणार्‍या होत्या. रडणार्‍या नव्हत्या.

राजमाता जिजाऊ कणखर निर्भिड, हिम्मतवान होत्या. त्या जितक्या संवेदनशील मनाच्या होत्या तितक्याच त्या स्वाभिमानी आणि लढवय्या होत्या. परकियांची चाकरी करण्यापेक्षा भूमिपुत्रांच्या स्वराज्याची त्यांना ओढ होती. त्यांनी शहाजीराजे, शिवाजीराजे आणि संभाजीराजे या तीन पिढ्यांमध्ये स्वराज्याची ज्योत पेटवली. जिजाऊमाँसाहेब या स्वराज्याचे प्रेरणापीठ, ज्ञानपीठ, विद्यापीठ आणि संस्कारपीठ आहे.

पतीनिधनानंतर सती न जाता त्या आपल्या पुत्राच्या पाठीशी खंबीरपणे उभ्या राहिल्या. स्वराज्य निर्मितीसाठी त्यांनी स्वत:ला झोकून दिले. पारंपरिक अनिष्ट प्रथांना त्यांनी लाथाडले. सतीप्रथेसारख्या क्रूर, अमानुष प्रथेला लाथाडणार्‍या जिजाऊ ङ्गक्रांतीकारक महामाताफ आहेत. त्या ग्रंथप्रामाण्यवादी नव्हत्या, म्हणूनच अशी हिंमत करू शकल्या.

मुरार जगदेवने ज्या पुण्यावर गाढवांचा नांगर फिरवून भूमिपुत्रांत भय निर्माण केलेले होते, त्याच पुण्यात बाल शिवबाला सोबत घेऊन सोन्याचा नांगर फिरवून त्यांनी भूमिपुत्रांत अभय निर्माण केले. यावरुन स्पष्ट होते की जिजाऊ बुद्धिप्रामाण्यवादी अर्थात प्रयत्नवादी होत्या. यश मिळविण्यासाठी हातात तलवार घ्यावी लागेल, रणांगण गाजवावे लागेल, चातुर्य पणाला लावावे लागेल, हे त्यांनी ओळखले होते. जपमाळ ओढून आणि नामजप करून स्वराज्य स्थापन करता येणार नाही, हे वास्तव ओळखणार्‍या जिजाऊ प्रागतिक विचारांच्या होत्या, त्या भाबड्या किंवा प्रवाहपतित नव्हत्या.

जिजाऊमाँसाहेबांना अन्यायाची चीड आणि न्यायाची चाड होती. त्या गरीबांप्रती अत्यंत कारुण्यमूर्ती होत्या. त्यामुळेच त्या निर्भीड आणि लढवय्या होत्या. चौदा वर्षाच्या बाल शिवबाला मांडीवर बसवून महिलांवर अत्याचार करणार्‍या रांझे गावच्या बाबाजी गुजरला त्यांनी कठोर शिक्षा ठोठावली. आपल्या राज्यातील सर्व स्त्रिया आणि लहान मुलं यांचे रक्षण झालेच पाहिजे, हा नियम जिजाऊंनी घालून दिला. आपले राज्य नितीमूल्यांची जोपासना करणारे असले पाहिजे हा त्यांचा कटाक्ष होता. त्या अत्यंत न्यायनिष्ठूर होत्या. त्यांनी शिरवळ परगण्यातील मुजेवी येथील लखो विठ्ठल आणि पुणे परगण्यातील बेहरखडे येथील गणोजी गुरव यांना जमिनीच्या खटल्यात योग्य न्याय दिला. आपल्या राज्यात कोणावरही अन्याय होणार नाही आणि अन्याय करणारा मोकळा सुटणार नाही, याची काळजी जिजाऊंनी घेतली. जिजाऊंचा गुप्तहेर खात्यावर अंकुश होता. त्यांची स्वतंत्र गुप्तचर यंत्रणा होती. शिवाजीराजे कोकण मोहिमेवर असताना खवासखान येत असल्याची बातमी जिजाऊंनी शिवरायांना पोच केली.

जिजाऊ स्वत: युद्धकलेत निपूण होत्या. त्या घोडेस्वारीमध्ये तरबेज होत्या. त्या लढवय्या होत्या. त्यांच्या धैर्याचे, शौर्याचे, पराक्रमाचे आणि लढाऊवृत्तीचे वर्णन त्यांना प्रत्यक्ष पाहणार्‍या समकालीन कविंद्र परमानंदाने ‘शिवभारत’ या ग्रंथात विस्ताराने केलेले आहे. ते पुढील प्रमाणे ‘राजगडावर राहणारी शिवाजीची माता जिजाऊ आपल्या गडाच्या रक्षणाच्या कामी दक्ष झाली.’(शिवभारत अध्याय 26/5)

शिवाजीराजे पन्हाळ्याच्या वेढ्यात अडकले असताना जिजाऊ डोळ्यात तेल घालून गडांचे रक्षण करत होत्या, असे परमानंद म्हणतो. प्रदीर्घ काळ शिवाजीराजे पन्हाळा वेढ्यात अडकले असताना जिजाऊ अस्वस्थ झालेल्या होत्या. त्या स्वत: शिवबाची सुटका करण्यासाठी निघतात. त्याप्रसंगी जिजाऊ काय म्हणतात, त्याचे वर्णन परमानंद करतो- “त्या माझ्या पुत्रास (शिवाजीस) स्वत: सोडविण्याचा मी प्रयत्न करीन आणि जोहराचे मुंडके आज युद्धातून घेऊन येईन (शिवभारत, अध्याय 26/14)” यावरून स्पष्ट होते, की कठीण प्रसंगी जिजाऊ स्वत: हातात तलवार घेऊन घोड्यावर बसून युद्धास सज्ज असत. कठीण काळात त्या हतबल होऊन रडत बसल्या नाहीत, तर शस्त्र घेऊन रणांगण गाजविण्यास तत्पर असत.

केवळ शहाजीराजांच्या महाराणी, शिवबांच्या माता, शंभूराजांच्या आजी एवढी त्यांची मर्यादित ओळख नाही, तर त्या स्वत:च महान योद्धा, शूर, मुत्सदी, धैर्यशाली राजनितीज्ञ होत्या. भारतीय परिप्रेक्ष्यात पुरूषप्रधान संस्कृती असल्यामुळे स्त्रीवादी इतिहासलेखन अजून आलेले नाही, त्यामुळे कर्तृत्ववान स्त्रियांचे योगदान दुर्लक्षित झालेले आहे. शिवाजीराजे आग्रा कैदेत. असताना जिजाऊंनी स्वराज्याचे नेतृत्व केले.

स्वराज्याची इंचभर भूमीदेखील शत्रूला जिंकू दिली नाही. जिजाऊंनी आपल्या राज्यात कधीही भेदभाव केला नाही. त्यामुळे शिवरायांना साथ देणारे सवर्र् जातीमर्धातील मावळे निःस्वार्थ, निर्भिडपणे पुढे आले. जिजाऊंनी मावळ्यांवर उदात्त विचारांचे स्वंस्कार केले.

शिवाजी महाराजांच्या मातोश्री जरी सुमारे 80 वर्षाच्या होत्या तरी त्या राज्याभिषेक समारंभाला उपस्थित राहण्यासाठी आल्या. त्यानंतर बारा दिवसांनी त्यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्याकडून शिवाजीराजांना 25 लाख पॅगोडे मिळाले. जिजाऊंनी स्वत: जलळील 25 लाख पॅगोडे शिवरायांना स्वराज्यासाठी सुपूर्त केले. शाहीर अमर शेख जिजाऊंच्या योगदानाचे वर्णन पुढील प्रमाणे करतात.

आला आला शिवाजी आला॥

योग्य समयाला। जिजाईन दिला॥

थोर त्या मातेचे उपकार ।

थोर त्या आईचे उपकार

मराठ्यांनो तुमच्याने नाही फिटणार

रयतेवर जिजाऊंचे अनंत उपकार आहेत, इतके त्यांचे महान योगदान आहे, असे शाहीर अमर शेख सांगतात. तर महात्मा फुले म्हणतात, ‘ज्यांची मातोश्रीच युद्धकला, राजनीतीमध्ये निष्णात आहे, त्या शिवरायांना कोणत्याही बाह्य गुरूंची गरजच नव्हती.’

शहाजीराजांच्या पदरी असणारा जयराम पिंडे राधामाधव विलासचंपू या ग्रंथात जिजाऊंचे वर्णन पुढील प्रमाणे करतो.

जशी चंपकेशी खुले फुल जाई।

भली शौभली ज्यास जाया जिजाई॥

जिचे कीर्तीचा चंबु जंबुद्विपाला।

करी साऊली माऊली मुलाला॥

राजमाता जिजाऊ या हिम्मतवान, कर्तृत्वान, पराक्रमी होत्या. त्या शिवाजीराजांच्या मार्गदर्शक, दीपस्तंभ होत्या असे वस्तुनिष्ठ इतिहासकार कृष्णाजी अर्जुन केळुस्कर, वा. सी. बेंद्रे सांगतात तर डॉ. बाळकृष्ण सांगतात, Jijau was guide and Philosopher to Shivji throughout her life.

जिजाऊंनी ज्याप्रमाणे शिवरायांना घडविले, तसेच शंभूराजांना देखील घडविले. स्त्रीदेखील पुरुषांप्रमाणेच हिम्मतवान, बुद्धिवान, कर्तृत्वान, पराक्रमी, शूर, दूरदृष्टीची असते हे जिजाऊंनी दाखवून दिले. जिजाऊ हेच स्वराज्याचे विद्यापीठ आणि ज्ञानपीठ आहे. आपल्या सर्वांचे प्रेरणापीठ आणि संस्कारपीठ म्हणजे जिजाऊमाँसाहेब !

डॉ. श्रीमंत कोकाटे

Related Stories

No stories found.
Latest Marathi News, Marathi News Paper, Breaking News In Marathi, Marathi Batmya Live
www.deshdoot.com