अदृश्य पुरावे : प्रयत्न मातीत मिळाले !
फिचर्स

अदृश्य पुरावे : प्रयत्न मातीत मिळाले !

Balvant Gaikwad

फॉरेन्सिक सायन्समध्ये मातीच्या परीक्षणासाठी विशेष शाखा विकसित केली आहे. गुन्हेगाराचा संपर्क आलेल्या वस्तूंवर चिकटलेली मातीसुद्धा एक महत्त्वाचा पुरावा बनू शकते आणि गुन्हेगाराचे सगळे प्रयत्न मातीत मिळवू शकते.

परेश चिटणीस, 9225111320

जगप्रसिद्ध कादंबरीकार सर आर्थर कॉनन डॉयल यांच्या शेरलॉक होम्स या गुप्तहेर कथांमध्ये अनेक प्रकारच्या पुराव्यांचा उल्लेख येतो. फ्रेंच संशोधक एडमंड लोकार्ड यांना फ्रान्सचे शेरलॉक होम्स म्हटले जायचे. त्यांचा पुराव्यांबद्दल एक सिद्धांत लोकार्ड एक्स्चेंज प्रिंसिपल नावाने ओळखला जातो. एव्हरी कॉन्टॅक्ट लिव्हस अ ट्रेस म्हणजेच कोणत्याही दोन वस्तूंचा परस्परांशी संपर्क आला असता त्या एकमेकांवर काही ना काही छाप सोडतातच.

गुन्हे तपासणीत घटनास्थळी बर्‍याचदा बुटांचे ठसे अथवा टायर मार्क्स सापडतात. म्हणजे गुन्हेगाराचा संपर्क झालेल्या वस्तूंवर त्याच्या बोटांचे किंवा बुटांचे ठसे सापडू शकतात. तसेच घटनास्थळी असलेली माती गुन्हेगाराच्या बुटांना लागून तशीच राहू शकते. चिकटून आलेली माती किंवा कपड्यांवरची माती हासुद्धा एक महत्त्वाचा पुरावा बनू शकतो.
फॉरेन्सिक सायन्समध्ये मातीच्या परीक्षणासाठीची विशेष शाखा विकसित केली गेली. यामध्ये विशेषज्ञ मुख्यतः घटनास्थळावर सापडलेली अथवा तिथून हलवली गेलेली माती, धूळ यांचे परीक्षण करतात किंवा गुन्हेगाराच्या बुटांवर वा कपड्यांवर चिकटून आलेली माती गुन्ह्याच्या आसपासच्या मातीच्या प्रकारशी जुळवून त्याचा संबंध गुन्ह्याशी जोडता येतो.
मातीचे काही गुणधर्म मातीला पुरावा म्हणून वापरण्यास महत्त्वाचे ठरतात. सगळ्यात महत्त्वाचा गुणधर्म म्हणजे प्रत्येक जागेची माती विशिष्ट व वेगळी असते. मातीची ही भिन्नता आपल्याला गुन्हेगार घटनास्थळी असल्याचे सिद्ध करण्यास फार उपयुक्त ठरते.

दुसरा गुणधर्म म्हणजे माती सहजपणे ट्रान्सफर होते. तुम्ही मातीत चाललात, बसलात, पडलात किंवा तुमची वस्तू पडली तर माती बूट, चप्पल, कपडे किंवा कोणत्याही इतर वस्तूंवर पटकन ट्रान्सफर होते. लोकार्ड एक्स्चेंज प्रिन्सिपलप्रमाणे मातीच्या संपर्कात आलेल्या वस्तूंवर माती सापडणारच.

तिसरा गुणधर्म म्हणजे माती जिथे आहे तिथे बराच काळ राहते. बूट, चप्पल, कपडे, टायर यावर लागलेली माती चिटकून राहते. आर्द्रतेमुळे किंवा वस्तूच्या पृष्ठभागाच्या आकारामुळे माती जिथल्या तिथे बराच काळ राहते.
चौथा गुणधर्म माती गोळा करणे व इतर वस्तूंपासून विलग करणे सोपे आहे. त्यामुळे मातीचा अभ्यास करताना कमी त्रास होतो.

पाचवा गुणधर्म माती अदृश्य असते. कपड्यांवर साचलेले मातीचे कण म्हणजे धूळ सूक्ष्म स्वरुपात असते. ब्रशने कपडे किंवा बूट झाडून धूळ गोळा केल्यास बर्‍यापैकी माती गोळा होऊ शकते. प्रयोगशाळेत अभ्यास करण्यापुरती लागणारी माती सहजपणे न दिसता अदृश्य पुरावा म्हणून खूप काळ टिकून राहू शकते. प्रयोगशाळेत मातीचा विविध प्रकारे अभ्यास केला जातो. मातीचा रंग, कणांचा आकार, ती मऊ आहे की खरखरीत आहे, त्यात इतर जैविक पदार्थ जसे की झाडांची मुळे, कीटक व त्यांची अंडी इत्यादी आहे का, या सर्व गोष्टींचा अभ्यास केला जातो. मातीतील घटकांचा अभ्यास करण्यासाठी एक्स-रे डिफ्रॅक्शन चाचणी केली जाते. स्कॅनिंग इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोप आणि ट्रान्समिशन इलेक्ट्रॉन मायक्रोस्कोपचा वापर करून मातीतील सूक्ष्म कणांचा अभ्यास केला जातो.

मातीत असलेल्या खनिजांचा अभ्यास केला जातो. मातीतील खनिजांमुळे मातीला चुंबकीय शक्ती प्राप्त झालेली असते. प्रत्येक ठिकाणच्या मातीची चुंबकीय शक्तीची तीव्रता विशिष्ट असते. त्याची मोजणी करून दोन मातीच्या नमुन्यांची तुलना केली जाऊ शकते.

एका गुन्ह्यात संशयित व्यक्ती पोलिसांच्या तावडीतून निसटला. पोलिसांनी त्याच्या गाडीचा पाठलाग केला. रस्त्यावर गाडी सोडून तो नदीच्या कडेने पळून गेला. एका ठिकाणी त्याने नदी पार केली व तो तिथून पसार झाला. पोलिसांनी त्या जागेवरील मातीचे नमुने घेतले. काही तासांतच एका व्यक्तीला त्यांनी शोधून काढले व त्याच्या बुटांना लागलेली माती त्यांनी मिळवली. दोन्ही नमुन्यांचा अभ्यास केला असता त्या एकाच ठिकाणच्या असल्याचे निष्पन्न झाले.

दुसर्‍या एका प्रकरणात एका व्यक्तीचे अपहरण करून त्याला एका निर्मनुष्य खाणीत लपवून ठेवले होते. मागितलेली रक्कम दिल्यावर त्या व्यक्तीला सोडण्यात आले. त्याच्या अंगावरील धुळीचा अभ्यास करून ती माती खनिजांच्या खाणीतली आहे, असे कळले. त्या जागेचा लगेच शोध लावून गुन्हेगार पकडण्यात आले. आज आपल्याकडे उपग्रहांचे तंत्रज्ञान इतके विकसित झाले आहे की विशिष्ट घटक असलेली माती कुठे आहे, हे उपग्रह शोधून सांगू शकतात.

आजकाल बागेत कृत्रिम खडी किंवा रेती सुशोभिकरणासाठी वापरतात. एका हाय प्रोफाईल प्रकरणातील संशयित व्यक्ती मयत व्यक्तीच्या घरी कधी गेलोच नाही असे म्हणत होता. मात्र त्याच्या गाडीच्या टायरमध्ये अडकलेली त्याच प्रकारची कृत्रिम खडी सापडली जी घटनास्थळी होती. ती विशिष्ट खडी महाग व खास आयात केलेली होती त्यामुळे इतर ठिकाणी कुठेच नव्हती, असे समजले.ज्याचे पुरावे कुठेच नाही मिळाले ते मातीत मिळाले आणि गुन्हेगाराचे सगळे प्रयत्न मातीत मिळाले.

Deshdoot
www.deshdoot.com