हिमालयातही ‘शून्य कचरा’ मोहीम

हिमालयातही ‘शून्य कचरा’ मोहीम

हिमालयाच्या कुशीत अनेक धार्मिक आणि नैसर्गिक पर्यटनस्थळे आहेत. हिमालयातले सौंदर्य देशभरातल्या पर्यटकांना आपल्याकडे खेचून आणते; परंतु वाढते पर्यटक आणि त्यांनी निर्माण केलेला कचरा हिमालयाला असुरक्षित बनवत आहे. वारंवार होणार्‍या भूस्खलनालाही पर्यटकांची वाढती संख्याच कारणीभूत असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात. ही समस्या किती गंभीर आहे? ती कशी दूर करता येणार?

हिमालयाच्या दुर्गम भागात अमरनाथ यात्रेचे आयोजन भारताची क्षमता आणि इच्छा दर्शवते. हा भूप्रदेश धोकादायक असूनही आणि त्या उंचीवर चढण्यासाठी चांगल्या आरोग्याची गरज असूनही यात्रेकरूंची संख्या दरवर्षी वाढत आहे. यातून यात्रा सुरक्षित करण्यासाठी सरकारचे वाढते प्रयत्न तर दिसून येतातच शिवाय सरकारकडून पुरवल्या जाणार्‍या सुविधांबाबत लोकांचा विश्वासही दिसून येतो, पण यात्रेकरूंच्या प्रचंड गर्दीच्या पार्श्वभूमीवर हिमालय असुरक्षित बनला आहे का, असा प्रश्न पर्यावरणतज्ज्ञांना पडला आहे.

अमरनाथ गुहेजवळ ढगफुटीमुळे अचानक आलेल्या पुरामुळे किमान 16 जणांचा मृत्यू झाला तर जम्मू-काश्मीरमध्ये अडकलेल्या 15 हजार यात्रेकरूंना सखल भागात असलेल्या पंजतरणी छावण्यांमध्ये हलवण्यात आले. गेल्या दोन वर्षांमध्ये करोनामुळे काश्मीर, हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड आदी भागात पर्यटक आले नव्हते. पर्यटन व्यवसाय अडचणीत आला होता. करोनातून सावरत असताना आता पर्यटक दोन वर्षांचा बॅकलॉग भरून काढत आहेत, असे एकंदर चित्र आहे. अमरनाथ यात्रेसाठी नोंदणी झालेल्या भाविकांच्या संख्येवरून आणि हिमाचल प्रदेशातल्या हॉटेलमधल्या रुम्सच्या आरक्षणावरून हे स्पष्ट झाले आहे.

3,880 मीटर उंचीवर वसलेल्या अमरनाथच्या पवित्र गुहेचा 43 दिवसांचा प्रवास 30 जूनपासून दोन मार्गांनी सुरू झाला. 48 किलोमीटरचा पहिला मार्ग दक्षिण काश्मीरच्या पहलगाममध्ये आहे तर दुसरा सुमारे 34 किलोमीटरचा मार्ग मध्य काश्मीरमधल्या गंदरबलमधल्या बालटालमार्गे जातो. केंद्र सरकारने सांगितले की, यंदाची अमरनाथ यात्रा ऐतिहासिक आणि आतापर्यंतची सर्वात मोठी असेल.

भारत सरकारच्या माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाचे सचिव अपूर्व चंद यांनी सांगितले की, यंदा सुमारे सात-आठ लाख यात्रेकरू भेट देतील, अशी अपेक्षा आहे. यावेळी केंद्र सरकारने यात्रा मार्गांवर पोलीस आणि लष्कराव्यतिरिक्त केंद्रीय राखीव दलाचे आणि इतर केंद्रीय दलांचे 40 हजारांहून अधिक जवान तैनात केले आहेत. यादरम्यान यूएव्हीद्वारे पाळत ठेवण्याबरोबरच ड्रोन हल्ला रोखण्यासाठी काऊंटर-ड्रोन यंत्रणादेखील तैनात केली जाते. 2012 च्या सरकारी आकडेवारीनुसार, 2009 मध्ये अमरनाथ यात्रींची संख्या सुमारे चार लाख होती. 2012 मध्ये वाढून ती 6.21 लाख झाली.

तत्कालीन गृहमंत्री सुशीलकुमार शिंदे यांनी राज्यसभेत यात्रेदरम्यान होणारी जीवितहानी वाढत असल्याचे सांगितले होते. सर्वात वाईट दुर्घटना 1996 मध्ये घडली. तेव्हा खराब हवामानामुळे 250हून अधिक यात्रेकरू मरण पावले. या दुर्घटनेनंतर सरकारने एक समिती स्थापन केली. 30 दिवसांमध्ये अमरनाथला भेट देणार्‍या एकूण लोकांची संख्या एक लाखांपर्यंत मर्यादित ठेवण्याची शिफारस केली होती. दररोज 3,400 पेक्षा जास्त भाविकांना जाण्याची परवानगी नाही; परंतु त्यापेक्षा जास्त भाविक अमरनाथ यात्रेला येतात. त्यामुळे दुर्घटना वाढतात.

जम्मू-काश्मीरमधल्या अशांततेमुळे जुलै 2016 मध्ये अमरनाथ यात्रा स्थगित करण्यात आली होती. मात्र चारधाम यात्रेसाठी प्रवाशांची संख्या वाढली आहे. यंदा बद्रीनाथ यात्रेला जाणार्‍यांची संख्या खूप जास्त आहे. तज्ज्ञांच्या मते यात्रेकरूंची जास्त संख्या हे मृत्यूच्या मोठ्या संख्येमागील मुख्य कारण असू शकते. उत्तराखंड पर्यटन विभागाच्या आकडेवारीनुसार दररोज सुमारे 55 ते 58 हजार यात्रेकरू चारधाम तीर्थक्षेत्री पोहोचत आहेत. ही संख्या मागील वर्षांच्या तुलनेत सुमारे 15 हजारने जास्त आहे.

चारधाम यात्रेत यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ आणि बद्रीनाथला भेट दिली जाते. ही ठिकाणे हिमालयात आहेत. या प्रवासामुळे प्लॅस्टिक आणि इतर कचरा साचत असल्याची चिंता शास्त्रज्ञांनी व्यक्त केली आहे. हिमालयीन प्रदेशात संशोधन करणार्‍या गढवाल केंद्रीय विद्यापीठाच्या भूगोल विभागाचे प्रमुख एम. एस. नेगी यांच्या मते केदारनाथमधला वाढता कचरा धोकादायक आहे. पर्यटकांमुळे निर्माण होणारा कचरा हा चिंतेचा विषय आहे. अमरनाथ यात्रा हंगामादरम्यान महानगरपालिकेच्या घनकचरा निर्मितीवरील अभ्यासात नमूद केले आहे की, पहलगाममधली हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंटस् एकूण कचर्‍यापैकी 74 टक्के कचरा निर्माण करतात. त्यामुळे यंदा आठशे ते एक हजार टन कचरा निर्माण होण्याचा अंदाज आहे. त्याच्या पर्यावरणीय परिणामांबाबत विविध विभाग चिंतेत आहेत.

यावर्षी यात्रेच्या सुरुवातीपासूनच आठ लाखांहून अधिक भाविक चारधामवर पोहोचले आहेत. सुमारे 10 लाख लोक येणे बाकी आहे. पर्यटकांवर लक्ष ठेवण्यासाठी आवश्यक धोरण राबवणार्‍या काठमांडूच्या ‘इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटिग्रेटेड माऊंटन डेव्हलपमेंट’चे महासंचालक डेव्हिड मोल्डन म्हणतात, नीती आणि नियम बनवण्यात सरकारची महत्त्वाची भूमिका असते. या नाजूक पर्यावरणातल्या पर्यटकांच्या संख्येवर लक्ष ठेवण्यासाठी, शाश्वत ‘इको-टूरिझम’ तसेच स्थानिक व्यवसायाला चालना देण्यासाठी स्थानिक आणि राष्ट्रीय स्तरावर धोरण तयार करण्याची गरज आहे. जम्मू विद्यापीठातल्या भूगोल विभागाचे माजी प्राध्यापक एम. एन. कौल म्हणतात की, या विषयावर वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अधिक अभ्यास आवश्यक आहे. अमरनाथची गुहा चुनखडी आणि जिप्समपासून बनली आहे. पर्यटकांद्वारे निर्माण होणारी उष्णता स्टॅलेग्माईटच्या आकारावर परिणाम करते. यात्रेकरूंच्या वाहतुकीव्यतिरिक्त पर्वत मोहिमांमुळे हिमनद्यांचा, पर्यायाने पर्यावरणाचा र्‍हास होतो. चारधाम यात्रेसाठी भाविक मोठ्या संख्येने येत असल्यामुळे तज्ज्ञांनी पर्यावरणाबाबत गंभीर चिंता व्यक्त केली आहे. नामशेष होत असलेल्या वनौषधींचा धोका अधिक असल्याचे त्यांचे म्हणणे आहे.

‘हायर प्लांट हिमालयन रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ (एचएपीआरईसी) चे संचालक प्रोफेसर एम. सी. नौटियाल म्हणाले, केदारनाथ परिसरातल्या मौल्यवान वनौषधी नष्ट होत आहेत. जटामासी, आतिश, बरमाळा, काकोळी यासह काही प्रमुख औषधी वनस्पती नामशेष झाल्या आहेत. हे सर्व तीव्र हवामान बदलामुळे होत आहे. या प्रदेशात मानवी हस्तक्षेप वाढत आहे. जम्मू-काश्मीर सरकारने अमरनाथ यात्रेदरम्यान कचरा साफ करण्यासाठी इंदूर आयआयटीच्या ‘स्वाह’ या स्टार्टअपशी हातमिळवणी केली आहे. अहवालानुसार, या प्रवासादरम्यान एक हजार टनांपेक्षा जास्त कचरा निर्माण होत असल्याचा अंदाज आहे. याबाबत तज्ज्ञ चिंतेत आहेत. ताज्या स्वच्छता अभियानात इंदूरमधल्या सुमारे 350 लोकांनी स्वेच्छेने सहभाग नोंदवला. अमरनाथ यात्रेदरम्यान प्लॅस्टिक आणि डिस्पोजेबल साहित्याचा वापर न करण्याच्या सूचना सरकारने दिल्या आहेत. ‘स्वाहा’ने शून्य ‘लँडफिल इव्हेंट’ सादर केला आहे. याअंतर्गत इथे निर्माण होणारा सर्व कचरा पारंपरिक पद्धतीने जमिनीखाली टाकण्याऐवजी पुनर्वापर केला जाणार आहे. यासोबतच त्यातून सेंद्रीय खतेही बनवली जाणार असून ती प्रवाशांना भेट म्हणून दिली जाणार आहेत.

‘स्वाह’च्या स्वयंसेवकांनी कचरा व्यवस्थापन यंत्रे आणि उपकरणे बसवण्यास सुरुवात केली आहे. तसेच शिबिरे, लंगर, दुकाने आणि इतर उपक्रमांमधून निर्माण होणारा कचरा गोळा करण्यासाठी ‘स्वाह’ची टीम यात्रेच्या समाप्तीपर्यंत म्हणजेच 11 ऑगस्टपर्यंत तैनात असेल. जम्मू-काश्मीरच्या ग्रामीण विकास विभागानेही कचरामुक्त तीर्थयात्रा मोहीम सुरू केली आहे. ‘स्वच्छ भारत मिशन’च्या धर्तीवर या मोहिमेचे आयोजन करण्यात येत आहे. कोणत्याही धार्मिक यात्रेत ‘शून्य कचरा’ कार्यक्रम बनवण्याचे काम देशात प्रथमच होत आहे. निसर्ग, वनस्पती, पर्वत, हिमनद्या आणि नद्या यांचे संरक्षण करणे आणि त्याचवेळी ते एक आदर्श तीर्थक्षेत्र बनवणे हा या अभियानाचा उद्देश आहे.

Related Stories

No stories found.
Latest Marathi News, Marathi News Paper, Breaking News In Marathi, Marathi Batmya Live
www.deshdoot.com