विष पचवण्याची वेळ

विष पचवण्याची वेळ

जगातली जवळपास निम्मी लोकसंख्या अशा भागात राहते जिथे वर्षातून किमान एक महिना पाण्याचे गंभीर संकट असते. एका अहवालानुसार, भारत हा जगातला भूजल वापरणारा सर्वात मोठा देश आहे. जलस्रोत आकुंचन पावल्याने आणि जलप्रदूषणात वाढ झाल्याने भूगर्भातले पाणी झपाट्याने दूषित होत आहे. दूषित पाणी प्यायल्याने रोगप्रतिकार शक्ती कमी होणे, आयुर्मान कमी होणे आणि अकाली मृत्यूचाही धोका वाढतो.

देशातल्या मोठ्या लोकसंख्येला शुद्ध पाणी उपलब्ध नाही तसेच पाणी शुद्ध करण्यासाठी तंत्रज्ञानही उपलब्ध नाही. अशा परिस्थितीत जाणूनबुजून किंवा नकळत लोक आपल्या आरोग्याला हानी पोहोचवत असतात. औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, वाढती लोकसंख्या आणि बदलते हवामान यामुळे स्वच्छ पाण्याचा अभाव हीदेखील आंतरराष्ट्रीय समस्या बनली आहे. दिवसेंदिवस पाण्याचे स्त्रोत कोरडे होत जाणे आणि दूषित पाण्याचे स्त्रोत मिसळणे याचा मानवतेवर अनेक प्रकारे परिणाम होत आहे. आकडेवारी दर्शवते की, असुरक्षित पाण्यामुळे दरवर्षी सुमारे एक अब्ज लोक आजारी पडतात. ‘युनेस्को’च्या जागतिक जलविकास अहवाल-2022 मध्ये असे नमूद केले आहे की, जगातल्या एकूण लोकसंख्येपैकी एक चतुर्थांश लोकसंख्या किंवा सुमारे दोन अब्ज लोकांना दूषित पाणी पिण्याची सक्ती आहे.

या धोक्याबाबत जागतिक आरोग्य संघटना म्हणते की, दूषित पाण्याच्या सतत सेवनाने डझनभर तरी आजारांचा धोका वाढतो. दूषित पाणी पिणार्‍या लोकसंख्येला कॉलरा, विषमज्वर, अतिसार, कुपोषण, कर्करोग आणि पोटाशी संबंधित आजारांना सामोरे जावे लागते. पाणी हे सर्वाधिक विद्रावक असल्याने ते सहज प्रदूषित होते. पाण्यात प्रामुख्याने आर्सेनिक, फ्लोराईड आणि नायट्रेट, औद्योगिक आणि कृषी कचरा, मायक्रो प्लॅस्टिक, वैद्यकीय कचरा इत्यादी दूषित घटक असतात. तांबे, शिसे, क्रोमियम आणि किरणोत्सर्गी घटक आदीसुद्धा पाण्याच्या स्त्रोतांच्या संपर्कात आल्यावर पाणी दूषित करतात आणि ते प्राणघातक बनतात. याशिवाय प्रक्रिया न केलेल्या पाण्यात जिवाणू, विषाणू आणि परजीवी यासारखे जैव-दूषित घटकदेखील असतात. पाण्यात असलेली रसायने, धातू आणि सूक्ष्म जीव विविध प्रकारचे धोके निर्माण करतात. ‘इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर’ने फुफ्फुस, मूत्राशय, हृदय, त्वचा आणि मूत्रपिंडाच्या कर्करोगाचे कारण म्हणून आर्सेनिकचे नाव घेतले आहे. यासंदर्भात जागतिक आरोग्य संघटनेने पिण्याच्या पाण्यात आर्सेनिकचे प्रमाण प्रतिलिटर दहा मायक्रोग्रॅमपेक्षा जास्त नसावे, अशी मार्गदर्शक तत्त्वे घालून दिली आहेत, पण जगभरातले चौदा दशलक्ष लोक पिण्याच्या पाण्यात आर्सेनिकचे उच्च प्रमाण वापरतात. याशिवाय शिसे हे विषारी प्रदूषक आहे, जे पाणी दूषित करते.

जागतिक आरोग्य संघटनेचा अंदाज आहे की, जगभरात दोन अब्जाहून अधिक लोक शिसेमिश्रीत दूषित पाणी पितात. क्रोमियम हादेखील असाच एक घटक आहे, ज्यामुळे पाणी दूषित आणि विषारी बनते. पाण्यात क्रोमियमचे प्रमाण प्रतिलिटर पंचवीस मायक्रोग्रॅमपेक्षा जास्त होते तेव्हा ते पाणी विषारी बनते. क्रोमियममिश्रीत पाण्याचे सेवन केल्याने पुरळ, मूत्रपिंड आणि यकृत विषारीपणा, कर्करोग, शुक्राणूंचे नुकसान आणि अशक्तपणा यांसारख्या आजारांचा धोका वाढतो. मायक्रो प्लॅस्टिक्स हे पाच मायक्रोमीटरपेक्षा कमी आकाराचे प्लॅस्टिकचे छोटे तुकडे आहेत, जे अदृश्य असल्याने पिण्याचे पाणी किंवा बाटलीबंद पाण्याद्वारे मानवी शरीरात सहज प्रवेश करू शकतात आणि पुनरुत्पादन, रोगप्रतिकारक यंत्रणेचे बिघडलेले कार्य, लठ्ठपणा आणि पोटाच्या समस्या निर्माण करतात. पिण्याच्या पाण्यात नायट्रेटचे प्रमाण प्रतिलिटर दहा मिलीग्रॅमपेक्षा जास्त होते तेव्हा आरोग्य धोक्यात येते. नायट्रेट प्रदूषित पाण्याच्या सेवनाने कर्करोगासारख्या आजारांचा धोका वाढतो. प्रदूषक पाण्यात इतके बारीक विरघळतात की उघड्या डोळ्यांना दिसत नाहीत. पाण्यातले घन धातू टीडीएस (एकूण विरघळलेले घन)द्वारे शोधले जातात. हे पाण्यात विरघळलेल्या अशुद्ध कणांचे प्रमाण म्हणून पाहिले जाते. डॉक्टरांच्या म्हणण्यानुसार पाचशे ‘टीडीएस’पर्यंतचे पाणी पिण्यायोग्य असते, मात्र यापेक्षा जास्त पाणी फिल्टर न करता प्यायल्याने आरोग्याची मोठी हानी होते. मात्र जनजागृती आणि स्वच्छ पाण्याचे स्रोत नसल्याने मोठी लोकसंख्या दूषित पिण्याचे पाणी पिण्यास हतबल आहे.

केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळानुसार देशातील 350हून अधिक नद्या प्रदूषित पाण्याने दुथडी भरून वाहत आहेत. अनेक नद्यांची जलीय परिसंस्था वर्षभर प्रदूषकांनी भरून राहिल्याने नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत. त्यामुळे त्या जैविकदृष्ट्या मृत होण्याचा धोका आहे. यासंदर्भात लंडनच्या प्रसिद्ध थेम्स नदीचे उदाहरण देता येईल. ती 1957 मध्ये जैविकदृष्ट्या मृत घोषित करण्यात आली होती, पण सहा दशकांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर गेल्या वर्षी ती प्रदूषणमुक्त करण्यात यश आले. थेम्सचे जैविकदृष्ट्या मृत पावणे आणि जिवंत होणे ही घटना जागतिक समुदायासाठी एक मोठा धडा आहे. कारण जलप्रदूषण नियंत्रित न केल्याने विविध दुष्परिणाम होतात, हे त्यातून समोर येते. उदाहरणार्थ, प्रदूषणामुळे पाण्यातल्या ऑक्सिजनचे प्रमाण कमी होते. त्यामुळे जलचरांचे जगणे कठीण होते. दुसरीकडे, प्रदूषित पाण्याने सिंचन केल्याने धान्य, फळे आणि भाज्यांमध्ये दूषित घटकांचे प्रमाण वाढते. ते रोग आणि मृत्यूला आमंत्रण देतात. दुसरीकडे, अर्थव्यवस्थेवरही जलप्रदूषणाचा परिणाम होतो. जागतिक बँकेच्या अहवालानुसार, जगातल्या पाण्याच्या गुणवत्तेतल्या घसरणीमुळे प्रदूषित प्रदेशांमध्ये संभाव्य आर्थिक वाढीमध्ये एक तृतीयांश घट होते. आर्थिक विकासात शुद्ध पाणी महत्त्वाची भूमिका बजावते. याच्या सुलभतेमुळे नागरिकांचे जलजन्य रोगांपासून संरक्षण करून त्यांची कार्यक्षमता वाढते आणि आर्थिक बचतही होते; परंतु दरवर्षी कोट्यवधी रुपये पाणी स्वच्छ करण्यासाठी आणि प्रदूषित जलस्रोतांना स्वच्छ करण्यासाठी प्रणालीवर खर्च केले जातात.

प्रदूषित जलस्रोतांमध्ये पर्यटन क्रियाकलाप प्रभावित होतात. त्यामुळे या उद्योगाचे दरवर्षी एक अब्ज डॉलर्सचे नुकसान होते. जलप्रदूषणामुळे लोकांच्या शारीरिक आणि मानसिक विकासावर परिणाम होतो. त्यामुळे ते प्रौढ मानव संसाधन म्हणून विकसित होऊ शकत नाहीत. अशाप्रकारे जलप्रदूषणाचा राष्ट्रीय उत्पन्नावर विपरीत परिणाम होतो. सत्य हे आहे की देशातल्या मोठ्या लोकसंख्येला शुद्ध पाणी उपलब्ध नाही किंवा पाणी स्वच्छ करण्यासाठी तंत्रज्ञानही उपलब्ध नाही.

2030 पर्यंत लक्ष्यित शाश्वत विकास उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी स्वच्छ पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता ही एक महत्त्वाची व्यावहारिक बाब आहे. तथापि, हे तेव्हाच शक्य आहे जेव्हा जलसंधारण आणि साठवण हे मूलभूत कर्तव्य बनते आणि लोकांना पाण्याच्या प्रत्येक थेंबाची किंमत समजू लागते. पृथ्वीच्या तीन चतुर्थांश भागात पाणी आहे. त्यातला फक्त एक टक्का आपल्या आवाक्यात आहे. त्यामुळे जलसंधारणाबाबत गांभीर्य दाखवावे लागेल. त्याचबरोबर जलस्रोत प्रदूषित करण्याच्या सवयीवरही नियंत्रण ठेवावे लागेल.

Related Stories

No stories found.
Latest Marathi News, Marathi News Paper, Breaking News In Marathi, Marathi Batmya Live
www.deshdoot.com