Blog : सजीव माती तर समृद्ध शेती

0
मानवाच्या शरीरावर जसे त्वचेचे आवरण आहे तसे मातीचे पातळ आवरण पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर आहे. माती पिकाच्या मुळाला आधार, अन्न आणि पाणी देते.
मातीत अहोरात्र कोट्यवधी जीव शेकडो रासायनिक अभिक्रियांद्वारे मातीच्या जडण घडणाचे काम करतात. म्हणून माती हे सजीव माध्यम आहे.
कोट्यवधी सूक्ष्म जिवाणूंनी समृद्ध, पोषक अन्नद्रव्ये, हवा आणि पाणी असा सुवर्ण संगम साधलेले माध्यम माती हेच मानवी संस्कृतीच्या विकासाचे उगम स्थान आहे.
म्हणून मातीला आपण काळी आई म्हणतो. शेतीसाठी मातीचे अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. भरघोस आणि दर्जेदार उत्पादन हवे असेल तर आपल्या शेतातील माती सुद्धा तेवढीच निरोगी आणि सुपीक हवी.
निरोगी आणि सुपीक माती म्हणजे काय? तिचे लक्षण कोणते? याची माहिती शेतकरी बांधवांना व्हावी म्हणून जागतिक मृदा दिनानिमित्त हा लेख प्रपंच.

राष्ट्रसंघाचे अन्न व कृषि संगठन (ऋज) द्वारा 5 डिसेंबर हा जागतिक मृदा दिवस (थेीश्रव डेळश्र ऊरू) म्हणून साजरा केला जात आहे. या वर्षीचे घोषवाक्य आहे, पृथ्वीचे संरक्षण करूया मातीच्या रक्षणाने.

अन्न उत्पादनासाठी मातीचे महत्व अधोरेखित करण्यासाठी, मातीचे आरोग्याविषयी जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि मातीचे संवर्धन करण्यासाठी हा दिवस !

आता प्रश्न पडतो, की असे काय घडले की मातीसाठी असा दिवस साजरा करण्याची वेळ यावी. तर मग ही आकडेवारी पहा. भारताच्या 328.73 दशलक्ष जमिनीच्या क्षेत्रफळापैकी 120.40 दशलक्ष एवढी जमीन नापीक होत चालली आहे.

पाणी आणि हवेमुळे देशातील दरवर्षी 5.3 अरब टन सुपीक मातीची धूप होऊन ती नष्ट होत आहे! महाराष्ट्राच्या 3.07 दशलक्ष भौगोलिक क्षेत्रफळापैकी सुमारे 42.50 टक्के जमीन खराब आहे.

राज्यातील 159 लाख हेक्टर क्षेत्र दुष्काळाच्या छायेत येते. इतर राज्याच्या तुलनेत ऊस वगळता इतर सर्व पिकांची उत्पादकता कमी असून महाराष्ट्रात सुमारे 146 लाख हेक्टर क्षेत्रफळावर माती आणि पाणी संवर्धनाची तात्काळ गरज आहे.

मातीची निर्मिती प्रक्रिया अतिशय क्लिस्ट असून खडकांपासून बारीक मातीचे कण निर्मितीसाठी शेकडो वर्ष लागतात. ऊन, वारा, पाऊस या निसर्गचक्रा द्वारे हळूहळू अनेक प्रकारचे खडक खंडित होत होत मातीत रूपांतरित होतात.

मातीचे प्रारूप चार घटकात विभाजित केले जाते. ज्या मातीत 45टक्के मातीचे कण, 25टक्के पाणी, 25टक्के हवा आणि 5 टक्के सेंद्रिय कर्ब असते ती पिकाच्या वाढीसाठी आदर्श माती! हे प्रमाण बिघडले तर मातीचे आरोग्य बिघडले असे समजावे.

मातीची सुपीकता आणि उत्पादकता हे मातीचे गुणवत्ता मोजण्याची दोन परिमाणे आहेत. मातीची सुपीकता म्हणजे पिकाला लागणारे सर्व अन्नघटक पुरवण्याची मातीची अंगभूत क्षमता.

ही क्षमता मातीच्या निर्मिती प्रक्रियेपासून तयार झालेली असते. ती सहजासहजी बदलता येत नाही. पिकाच्या वाढीसाठी 17 अन्नघटक लागतात.

यापैकी एक अन्नघटकाची जरी कमतरता भासली तर पिकाच्या वाढीवर आणि पर्यायाने पीक उत्पादनावर विपरीत परिणाम होतो.

सुपीक मातीत सर्व अन्नघटक पुरेशा प्रमाणात, पिकाला उपलब्ध होतील, अशा स्वरुपात असतात. मातीची सुपीकता प्रयोगशाळेत मातीच्या नमुन्याची तपासणी करून ठरवली जाते.

म्हणून दर तीन वर्षाने मातीची आरोग्य पत्रिका काढली पाहिजे. मातीची उत्पादकता पिकाच्या एकरी उत्पादनाशी संबंधित आहे. सुपीक मातीचे योग्य व्यवस्थापन करून, योग्य बियाणे निवड ,संतुलित खतांचा वापर, कीड व रोग नियंत्रण एकरी किती उत्पादन शेतकरी घेतो यावरून त्या मातीची उत्पादकता ठरते.

म्हणून सर्व उत्पादक जमिनी या सुपीक असतात परंतु सर्व सुपीक जमिनी मात्र उत्पादक असतीलच असे नाही. सुपीक मातीची मोठ्या प्रमाणावर होणारी होणारी धूप हा चिंतेचा विषय आहे. सुपीक माती चार प्रमुख कारणांनी नष्ट होत आहे.

1. पाऊस, नद्यांना पुर ई मुळे पाण्याच्या प्रवाहात सुपीक माती धरणा जात आहे.

2. वृक्षतोडीमुळे व चराऊ कुरणे नष्ट झाल्याने ओसाड जमीनींवरील मातीची वार्यााद्वारे धूप होत आहे.

3. भौतिक कारणांनी होणारी धूप जसे की शहरीकरण, औद्योगीकरण, रास्ते विकासात मातीचे स्थलांतर

4. रासायनिक प्रक्रियेने धूप जसे की सतत एकच पीक घेण्याने निर्माण झालेली अन्न घटकांची कमतरता, घटते सेंद्रिय कर्ब, पाण्याच्या अतिरिक्त वापरामुळे साचलेले क्षार या मुळे जमीन कडक होणे, नापीक होणे.

मातीचे आरोग्य बिघडण्याचे प्रमुख कारण आहे पाण्याचा जास्त वापर, जमिनीची धूप, रासायनिक खतांचा असंतुलित वापर, सेंद्रिय खतांचा कमी वापर, एकच एक पीक वारंवार घेणे ई. रासायनिक खतांमुळे जमीन खराब होते असे सर्रास बोलले जाते, हे सत्य नाही.

रासायनिक खत हे पिकाचे अन्न आहे जे कमी मात्रेत अधिक अन्नद्रव्ये पिकाला हवे तेव्हा उपलब्ध करतात. जमीन खराब होते रासायनिक खतांच्या चुकीच्या पद्धतीने वापर व शिफारसीपेक्षा जास्त वापरामुळे !

अशोक साकळे, क्षेत्र अधिकारी, इफको
जालना, मो. 7790891288

खर्यान अर्थाने मातीचे आरोग्य बिघडते ते पाण्याच्या जास्त वापरामुळे. पिकाला पाणी दिल्यानंतर ते पाणी पीक मुळावाटे हवे तेवढे शोषून घेते, बाकीचे जमिनीत साचून राहते. साचलेले पाणी मातीमधील हवा बाहेर काढून त्याची जागा घेते. वेळीच पाण्याचा निचरा नाही झाला तर पिकाची मुळे गुदमरतात. झाडाची वाढ खुंटते.

साचलेल्या पाण्यात मातीतील क्षार विरघळतात. सूर्यप्रकाशाच्या उष्णतेने पाण्याचे बाष्पीभवन होते मात्र पाण्यातील क्षार जमिनीवर मातीच्या कणात अडकून राहतात. ऊससारख्या पिकाला जेंव्हा शेतकरी सतत पाणी देतात तेंव्हा अशा जमिनीत क्षारांचे प्रमाण वाढते. क्षार मातीचे कण जोडतात. माती कडक होते.

मातीचे रंध्र (जसे माणसाचे नाक) बंद होतात. पाणी मुरत नाही. ओलावा टिकत नाही. परिणामी पिकाची वाढ होत नाही आणि अपेक्षित उत्पादन मिळत नाही. म्हणून जास्त पाणी देणे कधीही घातक असते.

मातीचे आरोग्य तपासणी करण्यासाठी शेतातून मातीचा योग्य पद्धतीने नमूना काढून तो प्रयोगशाळेत तपासून घेणे हे अभ्यासू आणि आपल्या शेतीवर खरे प्रेम करणार्या शेतकर्यानचे पहिले कर्तव्य आहे.

प्रयोगशाळेत मातीमधील उपलब्ध नत्र, स्फुरद, पालश चे प्रमाण, सेंद्रिय कर्ब, मातीचा सामू, विद्युत वाहकता ई घटकांचे प्रमाण, त्याला अनुकूल पीक व त्या पिकासाठी खताची शिफारस या बाबीची विस्तृत मातीची आरोग्य पत्रिका तयार करून शेतकर्यावला दिली जाते.

मातीचा सामू (आम्ल-विम्ल निर्देशांक) 6.5 ते 7.5 असल्यास पिकाच्या विकासासाठी आदर्श असतो. मातीतील सेंद्रिय कर्ब हे तिच्या जिवंतपणाचे लक्षण आहे.

सेंद्रिय कर्ब हे मातीत राहून पिकाच्या वाढीसाठी अहोरात्र झटणार्यात जिवाणूंचे खाद्य असते. शिवाय सेंद्रिय कर्ब जर जास्त (1टक्के पेक्षा जास्त) असेल तर जमिनीत पाणी चांगले मुरते, ओलावा टिकून राहतो, माती भुसभुशीत राहते.

म्हणून चांगले कुजलेले शेणखत, लेंडीखत, गांडूळ खत किंवा हिरवळीच्या खतांच्या रासायनिक खतांसोबत आवश्य डोस द्यावा. पिकाच्या सर्वांगीण वाढीसाठी 17 अन्नद्रव्याची गरज असते.

नत्र, स्फुरद आणि पालाश हे मुख्य अन्नघटक आहेत जे बहुतांश शेतकरी 10:26:26, 12:32:16 ई ग्रेडच्या स्वरुपात वापरतात. कैल्शियम, मैग्ंनेशियम, गंधक हे दुय्यम अन्नघटक असून शेतकरी यांच्या वापराकडे दुर्लक्ष करतात.

याहीपुढे आणखी 11 अन्नघटक जे एकरी काही ग्राममध्ये लागतात. द्राक्षे किंवा डाळिंब उत्पादक सोडले तर सूक्ष्म अन्नद्रव्य खतांचा वापर फार कमी शेतकरी करतात.

युरियासारखे प्रचलित, स्वस्त खते वापरुन शेतकरी पिकाचे आणि मातीचे नुकसान करत आहेत. माती परीक्षण अहवालनुसार खते वापरल्यास मातीचे आरोग्य उत्तम राहिल आणि उत्पादन सुद्धा वाढणार आहे.

शेतातील काडी कचरा, गवत न जाळता मुलस्थानी पिकाच्या अवशेषाचे विघटन केल्यास सेंद्रिय कर्ब वाढू शकते. पाणलोट क्षेत्र विकासावर भर देऊन माथा ते पायथा योजना प्रभावी पणे राबवाव्या लागतील. शेतातील झाडांची संख्या घटत आहे. बांधावर, पाणलोट क्षेत्रात, गायरान ई. क्षेत्रात वृक्षारोपण असेल तरच मातीची धूप थांबू शकेल.

पिकाची फेरपालट करावी. मुगानंतर ज्वारी आणि सोयाबीननंतर गहू पेरावा. दाळवर्गीय पिके हवेतील नत्र शोषून जमिनीत स्थिर करतात जे पुढील पिकाला उपलब्ध होते व मातीतील अन्नद्रव्याचे संतुलन राखले जाते.

मातीची सुपीकता टिकवण्यसाठी संतुलित खत वापर अत्यंत गरजेचे आहे. माती हे अत्यंत दुर्लभ पण दुर्लक्षित संसाधन आहे ही जागरूकता निर्माण होणे भारतासारख्या शेती प्रधान देशाला अत्यंत गरजेचे असून मातीचे संगोपन आणि संवर्धन ही काळाची गरज आहे.

 

LEAVE A REPLY

*