Blog : ‘आम्ही’ आणि ‘ते’ भेद कधी मिटणार ?

0

दलितांच्या नावावर देशात बरेच काही झाले आहे. बरेच काही होतही आहे. प्रत्येक राजकीय पक्ष दलितांच्या बाजूने उभे असल्याचा दावा करतात. दलितांचे स्वत:चे राजकीय पक्षही निर्माण झाले आहेत.

दलितांना दिलासा देणारे बरेच कायदेही तयार झाले आहेत. त्यांच्या स्थितीत काही प्रमाणात सुधारणाही झाली आहे; पण आजदेखील आपला समाज ‘आम्ही’ आणि ‘ते’ यात विभागलेला आहे.

‘आम्ही’ सवर्ण आहोत तर ज्यांना वर्षानुवर्षे माणूस म्हणून मिळणार्‍या समानतेच्या अधिकारापासून वंचित ठेवले गेले आहे ते सर्वजण ‘ते’च्या पारड्यात येतात.

हरियाणातील ‘संजखास’ गावातील संजय कुमारला जबर मारहाण झाली. सध्या त्याच्यावर रुग्णालयात उपचार सुरू आहेत. त्याचा गुन्हा काय होता? स्वत:च्या लग्नाच्या वरातीत तो घोड्यावर बसला होता.

तसा त्याच्या हातून आणखी एक गुन्हा त्याला नकळत घडला होता. तो म्हणजे त्याचा जन्म दलित कुटुंबात झाला होता.

गावाच्या परंपरेनुसार दलित वराची घोड्यावर वरात काढणे गुन्हा आहे. हा विशेषाधिकार फक्त सवर्णांचाच! राजस्थानच्या गुंडूसर (जि.चुरू) येथील विजय कुमारनेदेखील काहीसा असाच गुन्हा केला होता.

आपले कुटुंबिय आणि जातभाईंसह तो ध्वनिक्षेपकावर गाणी वाजवत वरात घेऊन जात होता. दलित असूनही त्याने हे धाडस केले.

मग त्याला शिक्षा तर मिळायलाच हवी ना? विजय कुमार आणि त्याच्या कुटुंबातील सदस्यांवर राजपुतांनी हल्ला चढवला. महिलांसह कुटुंबातील दहाजण जखमी झाले. अशाच प्रकारची घटना उदयपूरमध्येदेखील घडली. तेथे कैलाश मेघवालच्या वरातीतही वर घोड्यावर बसला होता.

तथाकथित उच्च जातीच्या लोकांना ते कसे सहन होणार? त्यांनी कैलाशची पिटाई केली. घोड्यावरून खाली खेचून त्याला फरफटत नेले. याच ठिकाणचा चंपालाल मेघवालदेखील वाजत-गाजत वरात घेऊन जात होता. तोही त्याच्याच गावातील सवर्णांच्या संतापाची शिकार बनला.

छतरपूरच्या डेरी गावातील प्रकाश बन्सलला उच्चवर्णीयांनी मारझोड केली. कारण दलित असून तोसुद्धा कारमध्ये बसून लग्न करायला जात होता. एका इंग्रजी वृत्तपत्रातील बातमीनुसार या सर्व घटना एप्रिल २०१७ मधील आहेत. ही केवळ काही उदाहरणे आहेत.

एकविसाव्या शतकात भारतात रुजणार्‍या विचाराची ही चुणूक आहे. सामाजिक समानतेच्या सर्व दाव्यांची पोलखोल करणार्‍या या आणि अशा अनेक घटना भारतीयांची मानसिकता स्पष्ट करतात.

त्याला केवळ ‘अमानूष’च म्हणावे लागेल. मानवतेविरुद्ध होणार्‍या या गुन्ह्याबद्दल आपल्या देशात शिक्षेची तरतूद आहे. या सर्व प्रकरणांत पोलिसांनी कारवाई केली; पण सर्व आरोपी जामिनावर सुटले आहेत.

कुठे-कुठे पोलीस संरक्षणात दलितांच्या वराती निघाल्या आहेत; पण तोसुद्धा दलितांची ‘दलित’ म्हणून कुचेष्टा करणारा प्रकार नव्हे का? हरियाणातील करनाल जिल्ह्यातील एका गावात मंत्र्यांनी स्वत: जाऊन अशीच एक वरात सुरळीत पार पाडली. मंत्र्यांच्या सांगण्यावरून सवर्णांनी दलितांची माफीही मागितली.

पोलिसांत दिलेली तक्रार दलितांनी मागे घेतली. तथापि ही तडजोड जास्त काळ चालणार नाही हे दोन्हीकडची माणसे जाणतात. ही तडजोड स्वयंस्फूर्त नाही. मंत्र्यांच्या दबावाने नाईलाजाने केली गेली. गावातील सवर्णांचा नवरदेव घोड्यावर बसू शकतो तर दलित नवरदेवाला मनाई का, असा तेथील दलितांचा सवाल आहे.

परंतु याहीपेक्षा अधिक महत्त्वाची गोष्ट ते सांगतात. आम्ही स्वत:साठी नाही तर भावी पिढ्यांच्या अधिकारासाठी लढत आहोत, असे त्यांचे म्हणणे आहे.

ही लढाई फक्त हरियाणा अथवा राजस्थानातील निवडक गावांतच लढवली जात नाही. देशाच्या विविध भागांत या लढाईची वेगवेगळी रुपे दिसत आहेत. ही लढाई माणूस म्हणून आपली ओळख निर्माण करण्यासाठी आहे. वर्षानुवर्षे ही लढाई लढवली जात आहे. स्वतंत्र भारतात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली तयार झालेल्या राज्यघटनेने देशातील नागरिकांना समतेचा अधिकार दिला.

त्या अधिकारानंतर जनमानसाला आपल्या कर्तव्याची जाणीव होईल आणि प्रत्येक व्यक्ती सामाजिक विषमतेची दरी मिटवण्यात सक्रिय सहभाग घेईल अशी आशा होती; पण तसे झाले नाही.

याबाबत आणि या दिशेने आतापर्यंत जे काही झाले ते पुरेसे नव्हते. उलट दलितांच्या वरातींसंबंधीची ही प्रकरणे परिस्थिती किती उग्र बनत आहे याचेच संकेत देतात.
दलितांच्या नावावर देशात बरेच काही झाले आहे. बरेच काही होतही आहे.

प्रत्येक राजकीय पक्ष दलितांच्या बाजूने उभे असल्याचा दावा करतात. दलितांचे स्वत:चे राजकीय पक्षही निर्माण झाले आहेत. दलितांना दिलासा देणारे बरेच कायदेही तयार झाले आहेत. त्यांच्या स्थितीत काही प्रमाणात सुधारणाही झाली आहे; पण आजदेखील आपला समाज ‘आम्ही’ आणि ‘ते’ यात विभागलेला आहे.

‘आम्ही’ सवर्ण आहोत तर ज्यांना वर्षानुवर्षे माणूस म्हणून मिळणार्‍या समानतेच्या अधिकारापासून वंचित ठेवले गेले आहे ते सर्वजण ‘ते’च्या पारड्यात येतात. सवर्णांच्या बरोबरीने उभे राहण्याचा अधिकार त्यांना मिळालेला नाही. त्यांना ‘आम्ही’ फार पूर्वीपासून ते त्यांच्या ‘पापां’चे फळ आहे, असे समजावले आहे. परंतु पापांच्या फळाचे हे दर्शन आता चालणार नाही.

‘आम्हाला जे वाटते ते का करू शकत नाही? हा आमचाही देश आहे. सगळ्यांना बळाचीच भाषा समजते. तसे केले तरच आमची स्थिती सुधारेल, असे एकविसाव्या शतकातील ‘दलित’ म्हणत आहेत. शिकल्या-सवरलेल्या, काहीतरी बनलेल्या आणि आपल्या दलित बांधवांसाठी काही करू इच्छिणार्‍या संजयचे हे शब्द आहेत.

राजधानी दिल्लीच्या जंतरमंतरवर सध्या काहीही करण्यासाठी तयार असलेले दलित तरुण धरणे आंदोलनास बसले आहेत. सहारनपूरमधील दलितांवर झालेल्या अत्याचाराच्या निषेधार्थ हे तरुण एकत्र आले आहेत.

केवळ दलितांवर होणार्‍या अत्याचाराविरुद्ध ते लढत नाहीत तर उत्तर प्रदेशातील नव्या सरकारकडून सहारनपूर हल्ल्यातील दोषींविरुद्ध होणार्‍या कारवाईबद्दलही त्यांची तक्रार आहे.

सरकारने केलेली कारवाई त्यांना अपुरी वाटते. बसप, कॉंग्रेस किंवा सपसारख्या राजकीय पक्षांकडूनसुद्धा त्यांच्या अपेक्षा पूर्ण होताना दिसत नाहीत. सर्वच राजकीय पक्ष निवडणूक गणितानुसारच कृती करतात, असे त्यांना का वाटते? राजकीय पक्ष सत्तेच्या राजकारणात मश्गूल आहेत.

परिवर्तनाच्या राजकारणाशी त्यांना काहीही घेणे-देणे नाही, असेही निदर्शने करणार्‍या या तरुणांना वाटते. युवकांमध्ये अशा तर्‍हेचा समज निर्माण होणे याला आतल्या आत खदखदणारा ‘ज्वालामुखी’ म्हणूनच समजले पाहिजे.

एका नव्या युवा नेत्याच्या नेतृत्वाखाली हजारो दलित युवकांनी जंतरमंतरवर धरणे आंदोलनासाठी पोहोचणे हा देशातील ‘युवा दलित’ राजकीय नेत्यांच्या पारंपरिक संमोहनातून मुक्त होत असल्याचाच संकेत आहे.

उत्तर प्रदेशातील सहारनपूर असो अथवा गुजरातमधील गुना किंवा दक्षिणेतील हैदराबाद, सर्वत्र सामाजिक असंतोषाच्या लाटा उसळत आहेत.

प्रश्‍न फक्त घोड्यावर स्वार होऊन वरात नेण्याचा नाही तर बरोबरीचा हक्क मिळण्याचा आहे. लोकशाही भारतात तो सर्वांना मिळायला हवा. हा अधिकार केवळ कायद्याने सुरक्षित होणार नाही. राजकीय नेत्यांच्या आश्‍वासनांनीसुद्धा नाही. समाजाची विचारसरणी बदलण्याची ही लढाई आहे.

वंचितांना त्यांचे देणे मिळणे म्हणजे दलित आणि सवर्णांमधील अंतर कमी करणे होय. हा दुरावा मनामनांतील आहे. मने बदलावी लागतील. हे काम राजकीय डावपेचांनी होऊ शकत नाही ना तशा तर्‍हेने व्हावे. राजकारणापलीकडे जाऊन मानवतेच्या पातळीवर ते समजून घ्यावे लागेल.

तेव्हाच एखादा संजय, विजय अथवा कैलाशने घोड्यावर बसून वाजत-गाजत वरात काढण्याचे औचित्य सिद्ध होऊ शकेल.
– विश्‍वनाथ सचदेव
(लेखक ज्येष्ठ पत्रकार आणि विचारवंत आहेत.)

LEAVE A REPLY

*