Blog : भारताचे ‘चोख उत्तर’

0

सीमेवर पाकिस्तानच्या कुरापती वाढलेल्या असताना भारताने मोठी कारवाई करत जम्मू-काश्मीरच्या नौशेरा क्षेत्रातील पाकिस्तानी सैन्याच्या चौक्या नष्ट करून समर्पक उत्तर दिले आहे.

दोन भारतीय सैनिकांचा शिरच्छेद करून पाकिस्तानने त्यांच्या मृतदेहांची विटंबना केली तेव्हा सेना त्यांना प्रत्युत्तर का देत नाही, अशी प्रसार माध्यमांमध्ये विचारणा केली जात होती. भारतीय सैन्याने त्याला चोख उत्तर दिले आहे.

१९६५ च्या युद्धामध्ये भारताने पंजाबमधील असल उत्तर गावाला पाकिस्तानी रणगड्यांचे कब्रस्थान बनवले होते. त्याच धर्तीवर भारताने पाकिस्तानच्या सीमेवरील कारवायांविरोधात जम्मू- काश्मीरच्या नौशेरा क्षेत्रात पाकिस्तानी सैन्याच्या चौक्या नष्ट करून समर्पक उत्तर दिले आहे.

दोन भारतीय सैनिकांचा शिरच्छेद करून पाकिस्तानने त्यांच्या मृतदेहांची विटंबना केली तेव्हा सेना त्यांना प्रत्युत्तर का देत नाही, अशी प्रसार माध्यमांमध्ये विचारणा केली जात होती. भारतीय सैन्याने त्याला चोख उत्तर दिले आहे.

भारतातर्ङ्गे ज्या भागामध्ये हा हल्ला केला गेला तो भाग पीरपंजाल पर्वतराजीच्या दक्षिणेला आहे. भारताच्या सुदैवाने पूंछ शहराजवळच्या एक-दोन चौक्या सोडल्या तर या बहुतांश भागात भारतीय रक्षा प्रणालीच्या चौक्या उंचावर आणि कठीण डोंगराळ भागात आहेत.

६००० ङ्गुटांपेक्षा उंच वीरभद्रेश्‍वर नावाच्या चौकीहून पाकिस्तानचा संपूर्ण भाग रडारच्या नजरेत येतो. याशिवाय नौशेरा, राजौरी आणि मेंढर या क्षेत्रांमध्ये भारतीय तोङ्गखाना प्रभावी होऊ शकतो. त्या तुलनेत या क्षेत्रात पाकिस्तान भौगोलिकदृष्ट्या कमकुवत स्थितीत आहे. याचा ङ्गायदा उठवून प्रत्युत्तर देण्याकरता भारताने हे क्षेत्र निवडले.

पाकिस्तानला प्रत्युत्तर आपल्या सोयीच्या वेळी आणि ठिकाणी दिले जाईल हे भारतीय सैन्याने आधीच जाहीर केले होते. त्याप्रमाणे पाकिस्तानला धडा शिकवण्यात आला आहे. नौशेरा आणि जांगडचा हा भाग सामरिक महत्त्वाचा असल्याने तो जिंकून घेण्यासाठी पाकिस्तानी सैन्याने खूप प्रयत्न केले होते.

या युद्धात ब्रिगेडियर उस्मान यांनी अतुलनीय शौर्य दाखवले होते. १९६० च्या दशकात झेलम नदीवर मीरपूर येथे मंगला धरण बनल्यानंतर हा भाग पाकिस्तानच्या दृष्टीने आत्यंतिक सामरिक महत्त्वाचा बनला आहे. मंगला धरण आणि त्याच्या कालव्यांवर पाकिस्तानची संपूर्ण अर्थव्यवस्था अवलंबून आहे.

भारताच्या या कारवाईच्या उत्तरादाखल पाकिस्ताने तोङ्गखाना वापरला आणि भारताने त्याला प्रत्युत्तर दिले तर मंगला धरणाला आणि तिथल्या जनरेटर्सना धोका उद्भवू शकतो. नौशेरा क्षेत्र हे संपूर्ण सीमारेषेवर पाकिस्तानचे मर्मस्थान आहे, हे विसरता कामा नये.

याच क्षेत्रामध्ये भिंबरगली, मेंढर आणि बलनोई या भागातून पाकिस्तानची राजधानी इस्लामाबाद आणि पाकिस्तानी सैन्याचे हेडक्वॉटर रावळपिंडी जेमतेम ६०-७० किलोमीटर दूर आहे. कहूटाकस्थित पाकिस्तानी अण्वस्त्र आणि क्षेपणास्त्र बनवण्याचे कारखाने तर त्याहूनही जवळ आहेत. त्यामुळे या सीमेवर तोङ्गखान्यांचे युद्ध सुरू झाले तर त्यात पाकिस्तानचेच जास्त नुकसान होईल.

सीमेच्या पलीकडे काश्मीरपेक्षा पाकिस्तानी पंजाबचा भागच जास्त जवळ आहे. तिथेे दाट लोकवस्ती आहे. त्या तुलनेत भारताच्या बाजूला लोकवस्ती विरळ आहे. त्याला अपवाद पूंछ शहराचा आहे. पूंछ शहर मात्र पाकिस्तानच्या तोङ्गांच्या पल्ल्यात येऊ शकते.

आजपर्यंत सीमेवर शस्त्रसंधीचे उल्लंघन झाले आणि तोङ्गांचा वापर केला गेला तेव्हा पाकिस्तानने नमते घेऊन शस्त्रसंधी पुनर्स्थापित केली. याचे मुख्य कारण म्हणजे या क्षेत्रातील पाकिस्तानचा सामरिक कमकुवतपणा. अशाच प्रकारची भौगोलिक स्थिती काश्मीर खोर्‍याच्या उत्तर भागात उरी क्षेत्रातही आहे.

तिथे पाकव्याप्त काश्मीरची राजधानी मुजफ्ङ्गराबाद सीमेपासून केवळ १०-१२ किलोमीटर अंतरावर आहे. १९९० मध्ये काश्मीर खोर्‍यात स्थिती अत्यंत नाजूक झाली होती तेव्हा भारतीय सैन्याने मुजफ्ङ्गराबादवर तोङ्गांचा भडीमार करून पाकिस्तानला जेरीस आणले होते. तेव्हा स्थिती युद्धाच्या इतकी जवळ होती की अमेरिकेने तत्कालीन सीआयएप्रमुख रॉबर्ट गेट्स यांना भारतात आणि पाकिस्तानात पाठवले होते.

रॉबर्ट गेट्स यांच्या शिष्टाईमुळे अखेरीस त्यावेळी शस्त्रसंधी झाली होती. आपल्या आत्मवृत्तात रॉबर्ट यांनी या प्रकरणाचा उल्लेख केला आहे. त्यात ते म्हणतात, त्यांनी पाकिस्तानात हे स्पष्ट केले की, भारत आणि पाकिस्तानमध्ये सैनिक समतोल भारताच्या बाजूने पूर्णपणे झुकलेला आहे आणि कोणत्याही परिस्थितीत युद्ध झाल्यास पाकिस्तानचा पराभव अटळ आहे.

आज परत १९९० सारखी स्थिती निर्माण झाली असल्याचे दिसत आहे. दोन्ही सैन्यांमध्ये उघड युद्ध झाल्यास पाकिस्तानचा टिकाव लागणार नाही हे सत्य आजदेखील अबाधित आहे. मग असे असताना पाकिस्तान अशाप्रकारे सीमेवर कुरापत का काढतो, या प्रश्‍नाला संयुक्तिक उत्तर मात्र नाही.

काश्मीरमधील स्थिती स्ङ्गोटक बनली आहे. असे असताना सीमेवर तणाव वाढवून भारतीय सैन्याला दोन आघाड्यांवर लढावे लागेल, असा पाकिस्तानचा आडाखा असावा असे वाटते. शिवाय पाकिस्तानची अंतर्गत स्थिती नाजूक आहे. नवाज शरीङ्ग यांच्याविरुद्ध लाचलुचपतीचे आरोप आहेत.

त्यांचे सरकार कमकुवत आहे. पाक सैन्य याचा ङ्गायदा घेत असावे, असे वाटते. कुलभूषण जाधव यांना ङ्गाशीची शिक्षा सुनावून पाक सैन्याने एकप्रकारे त्यांच्या पंतप्रधानांच्या अधिकारालाच आव्हान दिले आहे. सीमेवर तणाव वाढवून भारत-पाकिस्तानमध्ये शांततेच्या बोलणीला सुरुंग लावण्याचा उद्देशदेखील यामागे असू शकतो.

एकदा पाकिस्तानने सीमेवर कुरापत काढल्यानंतर त्याला योग्य ते उत्तर देणे ही मोदी सरकारची राजकीय अपरिहार्यता होती. विरोधी पक्षात असताना मोदी आणि भारतीय जनता पक्षाने मनमोहन सिंगांच्या सरकारवर पाकिस्तानच्या बाबतीत बोटचेपे धोरण अवलंबण्याचा आरोप सातत्याने केला होता.

आता भाजप सरकार सत्तेत असताना पाकिस्तानला योग्य उत्तर न देणे हे मोदी सरकारला राजकीयदृष्ट्या परवडणारे नाही. त्यामुळे सीमेवरील तणाव लवकर निवळण्याची चिन्हे नाहीत.

१९९० च्या दशकात अशाच प्रकारची स्थिती उत्पन्न झाली होती तेव्हा अमेरिकेने मध्यस्ती करून स्थिती निवळण्यास मदत केली होती. आजच्या स्थितीत अमेरिकेचा पाकिस्तानवरील प्रभाव नगण्य आहे. पाकिस्तान आर्थिक आणि लष्करीदृष्ट्या अमेरिकेवर नव्हे तर चीनवर अवलंबून आहे. भारतावर अमेरिकेचा तितका प्रभाव कधीच नव्हता.

नवीन अमेरिकी अध्यक्ष याकरता भारतावर दबाब आणतील असे वाटत नाही. मध्यपूर्वेबरोबर भारत-पाकिस्तान सीमादेखील रणभूमी बनण्याची शक्यता आहे. या सर्व घटनेत पाकिस्तानवर प्रभाव टाकू शकणारी एकच शक्ती म्हणजे चीन होय. चीनने ५६ अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक करून काश्मीरमधून ग्वादार बंदरापर्यंत दळणवळणाची साधने विकसित करण्याचा प्रकल्प हाती घेतला आहे.

जम्मू-काश्मीरमध्ये अशांतता आणि युद्धसदृश स्थितीमुळे ही गुंतवणूक धोक्यात येऊ शकते. त्या कारणामुळे चीन या क्षेत्रात मध्यस्थी करून पाकिस्तानला आवर घालू शकतो. परंतु चीनचे उद्दिष्ट दक्षिण आशियात भारताविरुद्ध पाकिस्तानचा उपयोग करण्याचे असल्यामुळे चीन या प्रयत्नात कितपत यशस्वी होईल याबद्दल शंका आहे.

सरहद्द पार न करताही केवळ तोङ्गांच्या मार्‍याने भारत पाकिस्तानला धडा शिकवू शकतो हे यामुळे स्पष्ट झाले आहे. या भागात मंगला धरण आणि कहुटा यासारखी सामरिक महत्त्वाची शहरे असल्यामुळे पाकिस्तान या हल्ल्याच्या उत्तरादाखल आपल्या अण्वस्त्रांचा वापर करण्याची धमकी का देतो, हा मोठा प्रश्‍न आहे.

आजपर्यंत दोन अण्वस्त्रधारी देशांमध्ये अशाप्रकारचा तणाव कधीच अस्तित्वात नव्हता. शीतयुद्धादरम्यान रशिया आणि अमेरिका एकमेकांविरुद्ध नेहमी अप्रत्यक्षरीत्या लढत होते.

भारत-पाकिस्तानसंदर्भात ही स्थिती वेगळी आहे. त्यामुळेच यासंदर्भात संपूर्ण जगाला चिंता वाटणे स्वाभाविक आहे. सीमेवरील या ठिणगीचे रूपांतर वणव्यात होऊ नये, अशी अपेक्षा आहे.

कर्नल अनिल आठल्ये, (नि.)

LEAVE A REPLY

*